Bookchilling

…czyli awantura o płeć

Jeśli myślicie, że ostatnimi czasy modna dyskusja na temat gender to metka, którą bez zastanowienia możecie przypiąć  XXI wiekowi to jesteście w dużym błędzie. Chyba nikomu nie trzeba przedstawiać sławnej postać wykreowanej przez Alana Alexandra Milne czyli żółtego Misia o Bardzo Małym Rozumku zwanego Kubusiem Puchatkiem. Odwieczny przyjaciel naszych małych szkrabów w latach 90 zmienił płeć. Było to wynikiem podjęcia się przez panią Monikę Adamczyk-Grabowską ponownego tłumaczenia utworu angielskiego pisarza i takim oto sposobem Kubuś stał się Fredzią. Nie taką sobię znowu zwykłą Fredzią. A Fredzią Phi Phi!

Jak nie wiadomo o co chodzi, to chodzi o…

Otóż wcale nie o pieniądze, a wierne oddanie treści oryginału. Po przeczytaniu dzieła Milne, w oryginale, pani Adamczyk-Grabowska wytknęła Irenie Tuwim, autorce bardzo mocno już zakorzenionego w polskiej kulturze tłumaczenia Winnie-the-Pooh, szereg niedociągnięć, niezgodności i zaniedbań. Zarzuciła jej między innymi pozbawienie utworu charakterystycznego angielskiego humoru, spłycenie przesłania jakie książka miała ze sobą nieść i wiele innych mniej lub bardziej znaczących zmian w tekście, występujących nie tylko na poziomie leksykalnym, ale również stylistycznym.

Kubuś vs Fredzia

Zapytacie pewnie: Jakim cudem pani Adamczyk z misia imieniem Kubuś zrobiła dziewczynkę? Imię naszego misia w oryginale brzmi Winnie–the–Pooh. Cała historia związana jest z niedźwiedziem, którego w zoo odwiedzał syn autora książki, Christopher. Niedźwiadek nazywał się Winnie zdrobnienie od Winniefried, ponieważ była to dziewczynka. Słówko the lub ther jak w oryginale (r na końcu jest nieme, możliwe więc, że z tego powodu zniknęło ono potem z pisowni) ma świadczyć o płci męskiej misia, które zbudowane jest w bardzo podobny sposób jak imię Christopher. Przytoczę tutaj fragment oryginału, w którym to właśnie Christopher usiłuje wytłumaczyć narratorowi jakże ważną kwestię imienia:

When I first heard his name, I said, just as you are going to say, "But I thought he was a boy?" 
"So did I," said Christopher Robin. 
"Then you can't call him Winnie?" 
"I don't." 
"But you said----" 
"He's Winnie-ther-Pooh. Don't you know what 'ther' means?" 
"Ah, yes, now I do," I said quickly; and I hope you do too, because it is all the explanation you are 
going to get.

Ostatnia część imienia czyli Pooh może odnosić się do jednej z wielu przygód misia, kiedy to musiał poradzić sobie z natrętnymi pszczołami. Zdmuchiwał je ze swojego noska właśnie z charakterystycznym dźwiękiem Pooh! Jest także nawiązaniem do łabędzia, który był jednym z bohaterów poprzednich książek Milne.

W pełni zrozumiałym staje się teraz chęć zachowania przez panią Adamczyk – Grabowską żeńskiego imienia misia. Pani Irena Tuwim nazywając misia bardzo popularnym polskim imieniem męskim (w dodatku zdrobniałym) w pewnym sensie ułatwiła sobie pracę. Pominęła więc kłopotliwą dla tłumacza rozmowę narratora z Christopherem. Sprawiła również, że imię, które dostał miś szybko zyskało popularność wśród dzieci. Jest łatwe do wymówienia i nie budzi złych skojarzeń, które wywołuje zbitka spółgłosek fr w słowie Fredzia.

I po co to wszystko?

Strona główna

Moi kochani!

Jako studentka filologii rosyjskiej, która swoją przyszłość w pewnym stopniu planuje połączyć z tłumaczeniem, nie byłabym sobą gdybym nie zaczęła Wam truć właśnie o sprawach dotyczących przekładu.

Z przykrością doszłam do wniosku, że aż do momentu mojego pójścia na studia i uczestnictwa we wspaniałych zajęciach z teorii i praktyki przekładu, nie zwracałam najmniejszej uwagi na nazwiska tych cichych aniołów czyli właśnie tłumaczy literatury pięknej. Z trwogą myślę co by było gdyby tłumaczy jednak…nie było. Żadnego Hamleta, Romea i Julii, Igrzysk Śmierci czy (o zgrozo!) Harrego Pottera w języku polskim!

Bardzo często (sama się na tym przyłapuje) pisząc czy chociażby rozmawiając o książkach mówimy: styl tego autora jakoś do mnie nie przemawia, ciężko się czyta, nie mogłam /mogłem się wgryźć , połknęłam/em ją w jeden dzień, szybko się ją czyta. Może tylko ja tak miałam, ale strasznie zmartwiło mnie, gdy uświadomiłam sobie, że tak naprawdę to nie czytałam Harrego Pottera pani J.K. Rowling tylko pana  Andrzeja Polkowskiego, który to przełożył na język polski całą serię o czarodziejach.

Nie staram się przywrócić chwały wszystkim biednym i poszkodowanym tłumaczom, o których nikt nigdy nie słyszał. Powiecie przecież, że to ich praca i doskonale wiedzieli na co się piszą. I ja w 100% się z Wami zgadzam! Tłumacze, nie tylko pisemni, ale przede wszystkim  ustni,(bo to od nich wszystko wzięło swój początek) zazwyczaj stali z boku. Do dzisiaj za główną umiejętność tłumaczy ustnych uważa się zdolność wtapiania w tło. Taka już ich rola od setek lat i raczej to nie ulegnie zmianie. Wybierając właśnie ten zawód tłumacz zdaje sobie sprawę, że autor zawsze będzie od niego ważniejszy i to właśnie jego nazwisko będą wymieniać czytelnicy. 

Nie uważam jednak, że powinniśmy o tłumaczach w zupełności zapomnieć, bo to oni w głównej mierze decydują o ostatecznej formie w jakiej trafi do nas dana książka. Jeśli tłumacz nie należy do tych z górnej półki (bo umówmy się, nie każdy tłumacz jest mistrzem) , brak mu polotu, wyobraźni i odpowiedniej dozy kreatywności to nasze szanse na dostanie bestsellera walą się na łeb na szyje. 

Pamiętajmy o tłumaczu szczególnie w momencie kiedy książka którą dostajemy do rąk nam się nie podoba i nie chodzi tyle o jej temat, ale o trudność w przebrnięciu przez treść. Ciężko nam się wgryźć w fabułę i jakoś do nas nie przemawia. Możliwym wtedy staje się to, że to tłumacz, mówiąc krótko, zawalił. W takiej sytuacji nie zniechęcajmy się do autora, bo może jest Bogu ducha winien. W takim wypadku można sięgnąć po oryginał (jeśli to możliwe) i przekonać się, niejako u źródła, czy problem leży po stronie autora czy jednak po stronie tłumacza.

Na koniec opowiem krótką opowieść zasłyszaną od jednego z wykładowców na mojej uczelni. Opowiedział nam o pewnej książce, którą czytał jako dziecko. Uwielbiał ją, przez długie lata kojarzyła się mu z dzieciństwem. Kiedy sam założył swoją rodzinę kupił egzemplarz tej książki swojemu synowi. Widział jednak ze smutkiem, że syna zbytnio nie porwała lektura i leży zapomniana na półce. Zrobił mu więc krótki wykład o tym, że nie docenia pięknej historii. Syn odrzekł, że strasznie ciężko czyta się mu tę książkę i nie jest w stanie przez nią przebrnąć. Mój wykładowca nie chcąc dowierzać w słowa syna, wciąż mając w pamięci tę porywającą opowieść swoich młodzieńczych lat, zgarnął z półki z lekka już zakurzoną książkę. Przyznał się nam, że po jednym rozdziale musiał ją odłożyć i przyznać rację  swojemu synowi. Książka była wprost zmasakrowana. W czym zawierała się różnica? Otóż tylko i jedynie w dwóch różnych tłumaczeniach. Jedno wzbogaciło lekturę lub po prostu oddało treść oryginału, drugie natomiast odwrotnie.

A jak jest z Wami, drodzy czytelnicy? Zwracacie uwagi na tłumaczy? :)